Imieniny:
Danieli, Bohdana, Julii
Użytkowników on-line: 16
Slider_fotolia-73915670-xs Slider_fotolia-65947842-xs Slider_ule-zima Slider_fotolia-97872663-xs

Wypas kulturowy

A A A Pdf Print16x16 Mail16x16

             Pasterstwo jest jednym z najbardziej charakterystycznych zjawisk, które kojarzy się z Podhalem. Od bardzo dawna, wg dokumentów już od średniowiecza, a od XVI wieku na mocy przywilejów krakowskich, było ono dla górali jednym z najważniejszych źródeł utrzymania i jednocześnie etosem kultury. Zjawisko to powiązane było z faktem, że na terenach tych występowało mało ziem nadających się pod uprawę, ale nie brakowało za to łąk, które zapewniały odpowiednią ilość paszy dla zwierząt. Na halach wypasano nie tylko owce, których wypas był najkorzystniejszy ze względu na mleko i wełnę, ale i krowy.

            Wyjście na hale rozpoczynało się wiosną (tzw. redyk wiosenny) i towarzyszyła mu muzyka i śpiewy. Wypas odbywał się zazwyczaj w stałych miejscach i obejmował te same zabudowania gospodarskie, a także koszary, w których nocowały pod gołym niebem owce. Najważniejszą osobą, a zarazem odpowiedzialną za cały wypas był baca. Stadem opiekowali się zaś juhasi, którym z kolei pomagali honielnicy. Na przełomie września i października odbywał się redyk powrotny.

        Do dzisiaj pasterstwo zachowało się na Podhalu, ale jedynie w formie tzw. kulturowego wypasu, który obecnie jest bardziej ciekawostką turystyczną niż źródłem utrzymania górali. Wypasane owce stały się atrakcją turystyczną i elementem ochrony krajobrazu. Wypas kulturowy wprowadzono po raz pierwszy w 1981 roku na mocy porozumienia działaczy solidarnościowych z władzami. Jest on ściśle związany z Tatrami i prowadzony na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Obejmuje on ok. 30 polan w Parku. Jest on także świadectwem podtrzymywania tradycji i zwyczajów tego regionu oraz pozwala na zachowanie jego tożsamości.

         Mimo że, najczęstszym kierunkiem użytkowania owiec jest produkcja jagnięciny, a w mniejszym stopniu mleka i wełny, to w ostatnich latach zwierzęta te zaczęły być coraz częściej wykorzystywane do pielęgnacji krajobrazu poprzez: wypas nieużytków i gruntów ugorowanych, zapewnienie opieki nad parkami krajobrazowymi i rezerwatami przyrody, pielęgnację wydm, budowli wodnych i melioracyjnych oraz wypas obiektów sportowych. Warto wspomnieć, że poszukiwania alternatywnych i niskonakładowych metod wykorzystania owiec, np. w pielęgnacji krajobrazu i ochronie środowiska, mogą przyczynić się nawet do zwiększenia opłacalności produkcji owczarskiej.

        Wypas kulturowy zastrzeżony jest jednak pewnymi ograniczeniami, ponieważ obecność owiec w Parku przyczyniała się do powstawania m.in. erozji gleby. Jedno z ograniczeń dotyczy wypasanych owiec i krów, których  liczba nie powinna powodować szkód w środowisku naturalnym. Ponadto wypasać powinno się jedynie owce i krowy ras miejscowych, które są świetnie przystosowane do lokalnych warunków środowiskowych, tzn. cechują się dużą odpornością na choroby i niewielkimi wymaganiami paszowymi. Natomiast  do pilnowania należy wykorzystywać psy ras miejscowych, czyli owczarki podhalańskie. Istotny jest także fakt, że owce wypasane zarówno na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego, jak i poza nim są własnością górali utrzymujących niewielkie stada tych zwierząt. Wiosną stada owiec przekazywane są bacom, którzy jako jedynie mogą wypasać owce pod warunkiem, że otrzymali na to koncesję. Ponadto musi on udowodnić, że posiada łąki i polany (tzw. przepaski), na których będą wypasać się owce i krowy dopóki trawa w Tatrach nie urośnie na co najmniej 8 cm. Tradycyjny sezon trwa do końca września. Podstawową kwestią jest również zachowanie tradycyjnych obrzędów pasterskich oraz używanie tradycyjnego sprzętu, odzieży góralskiej oraz gwary góralskiej.

          Jedną z ważniejszych funkcji wypasu kulturowego jest kształtowanie krajobrazu, a także pełnienie znaczącej roli w aspekcie ekonomicznym tego regionu. Zaprzestanie wypasu owiec mogłoby spowodować niekorzystne zmiany w szacie roślinnej czy nawet radykalne zmniejszenie bioróżnorodności. Dzieje się tak dlatego, bo powstałe w wyniku działalności człowieka polany i hale tatrzańskie mogą istnieć tylko, gdy są one użytkowane. W przeciwnym wypadku zaczną one zarastać borówczyskami, malinami, a w końcu i lasem, powodując zmniejszenie różnorodności biologicznej. Wówczas zagrożonych wyginięciem byłoby wiele gatunków roślin (np. szafran spiski) i zwierząt (np. niektóre gatunki motyli). Ponadto zarastanie polan i hali przez lasy przyczynia się także do zmniejszenia ich atrakcyjności turystycznej. Drzewa bowiem przesłaniają piękne widoki turystom. Kolejną istotną rolą wypasu owiec jest ekologiczny sposób oczyszczania upraw leśnych np. z chwastów oraz pielęgnacja niektórych kultur leśnych. Ponadto wypasanie tych zwierząt na obrzeżach lasów może skutecznie przyczynić się do ochrony go przed pożarem. Bardzo ważnym powodem wypasu jest jednak przede wszystkim konieczność zachowania liczącej kilkaset lat kultury pasterskiej.

           Wypas kulturowy nie składa się jednak z samych zalet. Może on nieść także negatywne następstwa, dlatego tak ważne jest kontrolowanie ilości pogłowia wypasanego na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Jednym z zagrożeń, które wypas kulturowy może powodować, jest degradacja krajobrazu i środowiska spowodowana m.in. nadmierną obsadą zwierząt na hektar, wypalaniem traw lub zbyt dużym nawożeniem nie uwzględniającym typu gleby czy rodzaju wegetacji danego terenu.

           Mimo, że wypas kulturowy nie posiada samych zalet, jest on bardzo pozytywnym zjawiskiem, kojarzącym się i reklamującym Tatry. Sprzyja on kształtowaniu się różnorodności biologicznej, jest atrakcją, która przyciąga turystów, a przede wszystkim jest świadectwem kulturowym regionu.

           

 

Spis piśmiennictwa:

Bernacka H., Siminska E., Niedźwiecki P. 2011: Alternatywne metody wykorzystania owiec. Wiadomości Zootechniczne R XLIX, 3, s. 59-66.

Bukowski M 2009: Dynamika zarastania polan tatrzańskich. Długookresowe zmiany w przyrodzie i użytkowaniu TPN, Wydawnictwo Tatrzańskiego Parku Narodowego, Zakopane, s. 15-32.

Szewczuk M, Czerniawska-Piotrowska E. i Lachowski W. 2009: Alternatywne kierunki użytkowania owiec. Wiadomości Zootechniczne R XLVII, s. 45-50.

Zawadzka M. 2008: Pasterstwo na Podhalu. Biuletyn Koła Dialektologicznego. Podhale, 2, s. 4. 

Tagi:

Komentarze:
Brak komentarzy.
Dodaj komentarz

prawa kolumna

A A A Pdf Print16x16 Mail16x16
SPRAWDŹ NASZ KANAŁ NA 

 
 
 

Prognoza pogoda

Pogoda jest aktualizowana
Bydło Drób Hodowla Maszyny Nawozy Prawo Rzepak Środki ochrony Trzoda chlewna Unia Europejska Uprawa Zboże Zdrowie